पुणे रिव्हरफ्रंट प्रकल्पाच्या पहिल्या टप्प्याचे उद्घाटन; पर्यावरणीय परिणामांवर नागरिकांची गंभीर चिंता

पुणे: पुणे नदीकिनारी राबविण्यात येत असलेल्या Pune Riverfront Development Project (RFD) चा पहिला टप्पा रविवारी (१५ फेब्रुवारी) सर्वसामान्यांसाठी खुला करण्यात आला. मात्र उद्घाटनानंतर लगेचच पर्यावरणप्रेमी, स्थानिक नागरिक आणि विविध स्वयंसेवी संस्थांनी या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत.

नागरिकांचे म्हणणे आहे की पूर्ण झालेल्या या पट्ट्यात नदीकाठावरील नैसर्गिक वनस्पती, जुन्या देशी वृक्षांची तोड, पक्ष्यांचे अधिवास आणि जल-स्थल परिसंस्था यांना मोठा फटका बसला आहे. विशेषतः नैसर्गिक पूरक्षेत्र (फ्लडप्लेन) कमी झाल्याने भविष्यात पूरनियंत्रण, भूजल पुनर्भरण आणि जैवविविधतेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

‘एकसारखा आराखडा’ नको, स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल हवेत

पर्यावरण कार्यकर्त्यांनी Pune Municipal Corporation (PMC) ला उर्वरित टप्प्यांची अंमलबजावणी करताना अधिक पर्यावरण-संवेदनशील आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल करणारा आराखडा स्वीकारण्याचे आवाहन केले आहे. संपूर्ण नदीपात्रावर एकसारखी काँक्रीट रचना करण्याऐवजी नैसर्गिक अधिवास जपणारे उपाय अवलंबावेत, अशी मागणी करण्यात आली आहे.

 ‘पुणे रिव्हर रिव्हायव्हल’ गटाचे पर्यायी प्रस्ताव

नद्यांच्या संवर्धनासाठी कार्यरत असलेल्या Pune River Revival या संस्थेने पर्यावरणपूरक नदीकिनारी विकासासाठी काही महत्त्वपूर्ण सूचना दिल्या आहेत. त्यामध्ये:

• विद्यमान नदीकाठावरील वनस्पतींचे संरक्षण

• काँक्रीटीकरणावर मर्यादा

• मृदू, पाणी झिरपणाऱ्या नैसर्गिक उपाययोजना

• उंचावरील बोर्डवॉक, निरीक्षण व्यासपीठे आणि पक्षीनिरीक्षण प्लॅटफॉर्म

• सलग तटबंदीऐवजी ‘फिंगर ऍक्सेस’ पद्धतीने मर्यादित सार्वजनिक प्रवेश

अशा उपायांचा समावेश आहे.

 संयुक्त बैठकीत सकारात्मक संकेत

अलीकडेच PMC आणि Pimpri-Chinchwad Municipal Corporation (PCMC) यांच्या अधिकाऱ्यांची नागरिक, तज्ज्ञ आणि स्वयंसेवी संस्थांसोबत संयुक्त बैठक झाली. या बैठकीत नदीकाठावरील जैवविविधतेचे संवर्धन अत्यंत महत्त्वाचे असल्याचे अधिकाऱ्यांनी मान्य केले. पर्यावरणदृष्ट्या संवेदनशील भागांसाठी आराखड्यात स्थानिक बदल करण्यास प्रशासन तयार असल्याचे संकेत देण्यात आले.

सध्या राम–मुळा संगम परिसरासाठी सुधारित आराखडा तयार करण्याचे काम सुरू आहे. तसेच मुळा नदीकाठावरील काम PCMC कडून तात्पुरते स्थगित करण्यात आले असून, सुधारित डिझाइनला अंतिम मान्यता मिळेपर्यंत पुढील काम होणार नाही.

 कार्यकर्त्यांची भूमिका

‘पुणे रिव्हर रिव्हायव्हल’च्या स्वयंसेविका प्राजक्ता महाजन यांनी सांगितले, “पूर्ण झालेल्या टप्प्यात झालेली हानी दुर्दैवी आणि अपरिवर्तनीय आहे. मात्र या अनुभवातून शिकून उर्वरित पर्यावरण-संवेदनशील भाग वाचवणे शक्य आहे. प्रशासनाने पर्यावरणपूरक पर्यायांवर चर्चा करण्याची तयारी दाखवली आहे, ही सकारात्मक बाब आहे.”

 विकास आणि संवर्धन यांचा समतोल आवश्यक

नदीकिनारी सार्वजनिक सुविधा आणि सौंदर्यीकरण महत्त्वाचे असले तरी पर्यावरणीय संतुलन राखणे तितकेच गरजेचे आहे. तज्ज्ञांच्या मते, नदी ही केवळ सौंदर्याचा भाग नसून ती जिवंत परिसंस्था आहे. त्यामुळे विकास प्रकल्प राबविताना वैज्ञानिक अभ्यास, स्थानिक जैवविविधतेचे संरक्षण आणि नागरिकांचा सहभाग आवश्यक आहे.

पुणे रिव्हरफ्रंट प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यांमध्ये पर्यावरणीय समतोल राखला जाईल का, याकडे आता सर्वांचे लक्ष लागले आहे.