“ही कोल्हापूरची माती आहे, इथे माणुसकी अजूनही जिवंत आहे” – असा भावनिक नारा देत कोल्हापुरातील हजारो नागरिकांनी हत्तीण माधुरी उर्फ महादेवी हिच्या परतीसाठी रविवारी (३ ऑगस्ट २०२५) ऐतिहासिक मौनमोर्चा काढला.
स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेचे माजी अध्यक्ष व खासदार राजू शेट्टी यांच्या नेतृत्वाखाली ३० हजारांहून अधिक नागरिकांनी ४५ किमीचा पायी प्रवास करत जिल्हाधिकारी कार्यालयात लेखी निवेदन दिले. कोल्हापूर, सांगली, सातारा या भागांतील लोकांचा मोठा सहभाग पाहायला मिळाला.
हा मोर्चा केवळ भावना नव्हत्या, तर प्रत्यक्ष कृतीही होती. अवघ्या ४ दिवसांत कोल्हापूर, सांगली, सातारा जिल्ह्यातील तब्बल १.५ लाखांहून अधिक मोबाईल युजर्सनी रिलायन्स जिओ नेटवर्कवरून पोर्टिंग करून विरोध दर्शवला आहे. उत्तर कर्नाटकातही आंदोलनाचा विस्तार करण्याचा इशारा राजू शेट्टी यांनी दिला आहे.
माधुरीचा संघर्ष: एक पवित्र अस्तित्व की व्यावसायिक शोषण?
महादेवी (माधुरी) या हत्तीणीचे वय ३६ वर्षे असून, ती १९९२ पासून कोल्हापूरच्या एका जैन मठात होती. तिचा धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये सहभाग होता. अनेकांना तिच्याशी भावनिक आणि अध्यात्मिक नातं वाटायचं. पण सत्य समोर आल्यावर चित्र वेगळे होते.
पेटा (PETA) या प्राणी कल्याण संस्थेने २०२२ पासून हत्तीणीच्या आरोग्याची पाहणी सुरू केली होती. तिच्या अंगावर जखमा, फूट रॉट, मानसिक तणाव, वाकडी नखं, आणि एकटेपणा याची पुराव्यानिशी नोंद केली होती.
हत्तीणीला २०१२ ते २०२३ दरम्यान महाराष्ट्र ते तेलंगणात १३ वेळा बेकायदेशीररीत्या हलवण्यात आले, सार्वजनिक शोभायात्रांमध्ये वापरले गेले, तिच्या सोंडीत मुलांना बसवले गेले, आणि बंदी असलेल्या अणकुशने तिला नियंत्रणात ठेवले जात होते.
२०१७ मध्ये या हत्तीणीच्या हल्ल्यात मठातील प्रमुख पूजाऱ्याचा मृत्यू झाला होता. यावरून तिच्या मानसिक आरोग्याचा आणि सुरक्षा धोक्याचा मुद्दा प्रकर्षाने समोर आला.
कायदेशीर बाजू: न्यायालयाचा आदेश आणि विरोध
२०२४ मध्ये उच्चशक्ती प्राप्त समितीने (HPC) सखोल तपास करून, २७ डिसेंबर २०२४ रोजी महादेवीला जामनगर येथील आर.के.टी.ई.डब्ल्यू.टी (Radhe Krishna Temple Elephant Welfare Trust) येथे हलवण्याचा आदेश दिला. येथे निसर्गसंपन्न परिसर, अनुभवी पशुवैद्य, आणि इतर हत्तींसोबत सामाजिक वातावरण दिले जाते.
जैन मठाने या निर्णयाला आव्हान देत मुंबई उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली, पण १६ जुलै २०२५ रोजी न्यायालयाने याचिका फेटाळली आणि प्राणीहिताला प्राधान्य दिले. सर्वोच्च न्यायालयानेही २८ जुलै रोजी निर्णय कायम ठेवला.
वंतरा संस्थेचा खुलासा
वंतरा (Vantara) ही अनंत अंबानी यांच्या संकल्पनेतून स्थापन झालेली वन्यजीव पुनर्वसन संस्था आहे. त्यांनी स्पष्ट केलं की, हत्तीणीच्या हस्तांतरणात त्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग नव्हता. ही नेमणूक HPC कडून त्यांच्यावर विश्वास ठेवून करण्यात आली होती.
त्यांनी म्हटलं की, “न्यायालयाचा अंतिम निर्णय झाल्यावरही चुकीच्या माहितीचा प्रचार करून वंतरावर टीका केली जात आहे, जी न्याय व्यवस्थेच्या विश्वासावर आघात करते.”
जनतेचा संताप: भावना, श्रद्धा आणि असंतोष
तरीही स्थानिक लोकांसाठी माधुरी केवळ एक प्राणी नव्हती – ती श्रद्धेचा आणि परंपरेचा भाग होती. त्यामुळे न्यायालयीन निर्णय मान्य असला तरी, कोल्हापुरात संताप आणि दुःखाची भावना दाटून आली आहे.
राजकीय नेतेही यात उतरले आहेत. भाजप खासदार धनंजय महाडिक यांनी केंद्र सरकारकडे तिच्या परतीसाठी पत्र दिले आहे. तर आरोग्यमंत्री प्रकाश आबितकर यांनी वंतराशी सकारात्मक संवाद सुरू असल्याचं जाहीर केलं.
निष्कर्ष
एकीकडे न्यायालयीन प्रक्रिया आणि प्राणी संरक्षणाचे नियम आहेत, तर दुसरीकडे जनता, परंपरा आणि भावना आहेत. ‘माधुरीला परत आणा’ हा आता केवळ एक हक्काचा मुद्दा न राहता, जनआंदोलनाचं रूप घेत आहे.
“जर सरकार आमचा आवाज ऐकत नसेल, तर आम्ही तीव्र आंदोलन करू,” असा इशारा आंदोलकांनी दिला आहे. येत्या ११ ऑगस्टला सर्वोच्च न्यायालयात अनुपालन अहवाल सादर होणार आहे, त्यामुळे या संघर्षाचा पुढचा टप्पा महत्वाचा ठरणार आहे.
