पुणे: गेल्या काही दिवसांपासून पुण्याच्या हवेच्या गुणवत्तेत सातत्याने घसरण होत असून 19 ते 21 नोव्हेंबर या तीन दिवसांत शहरातील PM10 प्रदूषण सर्वाधिक नोंदवले गेले आहे. सेंट्रल पॉल्युशन कंट्रोल बोर्ड (CPCB) च्या नोंदींनुसार नोव्हेंबरमधील जवळपास अर्धा महिना ‘मॉडरेट’ (Moderate) श्रेणीमध्ये गेला आहे, ज्यात PM10 चे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढलेले दिसते.
IITM (Indian Institute of Tropical Meteorology) च्या शास्त्रज्ञांनी दिलेल्या इशाऱ्यांनुसार ही स्थिती गेल्या दशकात शहरातील हवेच्या गुणवत्तेच्या सातत्याने होत असलेल्या अधोगतीचे लक्षण आहे.
2014 मध्ये पुण्याला 80% दिवस ‘Good’ Air Quality मिळत असतानाच, 2023 मध्ये हे प्रमाण थेट 61% वर घसरले आहे — म्हणजे जवळपास 10% पेक्षा जास्त अवनती.
Moderate दिवस खरंच सुरक्षित आहेत का? तज्ज्ञांचे गंभीर निरीक्षण
पुण्याच्या Air Action Hub मधील तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की ‘Moderate’ हा शब्द चुकीची सुरक्षिततेची भावना निर्माण करतो.
आरोग्यावरील दुष्परिणाम ‘Poor’ किंवा ‘Very Poor’ श्रेणीतच सुरू होतात, असे नाही. कमी पातळीवरील प्रदूषणही दीर्घकाळात फुफ्फुस, हृदय आणि श्वसनसंस्थेवर परिणाम करतं.
🔹 “Moderate म्हणजे सुरक्षित असं नाही. प्रदूषणाची हानी AQI वाढल्यानुसार सममितीय नसते,” — श्वेता वर्नेकर, Pune Air Action Hub
🔹 “लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दम्याचे रुग्ण सर्वात आधी व जास्त प्रमाणात प्रभावित होतात,” तज्ज्ञांची चेतावणी
Pune मध्ये प्रदूषणाचे मुख्य स्रोत – वाहतूक क्षेत्र ‘धोक्याचा राजा’
SAFAR प्रकल्पाचे संस्थापक संचालक डॉ. गुफ़रान बेग यांनी सांगितले की:
➡️ प्रदूषणातील 45% हून अधिक भार वाहतूक क्षेत्रातून
➡️ वाढते वाहन, मेट्रो व इतर बांधकामे
➡️ धुळीचे प्रमाण, PM10 चे वाढते प्रमाण
➡️ डिझेल वाहनांची धूर निर्मिती
➡️ चोक ट्रॅफिक आणि नीट मेंटेनन्स नसलेली वाहने
हे सर्व पुण्याच्या हवेवर थेट परिणाम करत आहेत.
हिवाळ्यात प्रदूषण शिगेला – AtlasAQ चा अभ्यास
AtlasAQ च्या देशभरातील 3,500 हून अधिक सेंसरच्या डेटानुसार:
डिसेंबर, जानेवारी आणि फेब्रुवारी: प्रदूषण सर्वाधिक
जून ते सप्टेंबर: सर्वात स्वच्छ हवा, सलग 20–31 दिवस Good AQI
PM2.5 आणि PM10 दोन्हीही हिवाळ्यात तीव्र वाढ दाखवतात तर पावसाळ्यात सर्वात कमी स्तरावर येतात.
Pune Emission Inventory (2022) – प्रदूषणाचे ‘12’ प्रमुख क्षेत्र
CAP India आणि ARAI यांच्या संयुक्त अभ्यासानुसार, पुणे जिल्ह्यातील प्रदूषण खालील 12 क्षेत्रांमधून सर्वाधिक:
-
वाहतूक
-
उद्योग
-
बांधकाम क्षेत्र
-
कचरा जाळणे
-
रस्त्यावरील धूळ
-
वीज निर्मिती
-
व्यावसायिक कारणांसाठी डिझेल वापर
-
घरगुती इंधन व इतर क्षेत्रे
