मुंबई : श्री राजराजेश्वरी भरत नृत्य कला मंदिर, माटुंगा – मुंबईतील एक प्राचीन व अत्यंत प्रतिष्ठित शास्त्रीय नृत्य प्रशिक्षण संस्था, यावेळी आपल्या ८०व्या वर्धापन दिनाचा उत्सव साजरा करत आहे. ८ दशकांपासून भरतनाट्यम परंपरेचे जतन आणि प्रसार करणाऱ्या या संस्थेने भारतीय शास्त्रीय नृत्य क्षेत्रात अपूर्व योगदान दिले आहे.
थंजावूरच्या सांस्कृतिक वारशावर आधारित वारसा
ही संस्था १९४५ मध्ये गुरु ए. टी. गोविंदराज पिल्लै आणि त्यांच्या पत्नी करूणांबल यांनी स्थापन केली. सुरुवातीला ही संस्था मुंबईत शास्त्रीय नृत्याला चालना देण्याचा एक साधा प्रयत्न होता. नंतर संस्थेला भरतविद्वान, त. पि. कुप्पियाह पिल्लै (संस्थापकांचे सासरे) आणि त्यांच्या कुटुंबाकडून अमूल्य मार्गदर्शन व पाठिंबा मिळाला, जे थंजावूर येथून आले होते – कला आणि संस्कृतीसाठी प्रसिद्ध ठिकाण.
सुरुवातीला फक्त चार विद्यार्थी असल्याने सुरुवात केलेल्या या कला मंदिराने गुरु त. के. महालिंगम पिल्लै आणि गुरु के. कल्याणसुंदरम यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईतील प्रमुख भरतनाट्यम प्रशिक्षण संस्था म्हणून नाव कमावले. त्यांनी या संस्थेला शास्त्रीय नृत्याच्या उच्चतम मानकांपर्यंत नेले.
जीवंत दंतकथा सन्मानित
श्री शान्मुखानंद सभागृह, सायन येथे आयोजित खास कार्यक्रमात, संस्थेचे ९३ वर्षांचे संचालक गुरु के. कल्याणसुंदरम आणि त्यांच्या पत्नी मिथिली कल्याणसुंदरम यांचा श्रीमंत बाबाजी राजा भोसले छत्रपती यांनी सन्मान केला. या सोहळ्यात ८० तरुण भरतनाट्यम विद्यार्थी रंगभूमीवर झळकले, ज्यांनी संस्थेच्या अद्भुत वारसाला श्रध्दांजली वाहिली.
भरतनाट्यमचा उत्क्रांती प्रवास
भरतनाट्यमचा उदय संगम युगात (ई.स.पू. ५०० – ई.स. ५००) झाला असा मानला जातो. त्या काळात मंदिरे पूजा स्थळांसोबत कला केंद्र म्हणूनही काम करत होती. देवदासी, म्हणजे मंदिरातील नर्तक, नट मंडपामध्ये नृत्य करून देवतांना आपल्या भक्तीची ओळख देत असत.
असा सांस्कृतिक वारसा जपणारी आणि शतके टिकवून ठेवणारी श्री राजराजेश्वरी भरत नृत्य कला मंदिर आजही मुंबईतील शास्त्रीय नृत्य क्षेत्रातील महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. या संस्थेच्या माध्यमातून अनेक पिढ्यांनी भारतीय शास्त्रीय नृत्याचे कौशल्य, कला समज आणि परंपरेचा सन्मान शिकला आहे.
